Mediterranisering van Nederlandse flora

De zomers worden warmer en droger. Langere perioden met hittegolven en droogte worden het nieuwe normaal. Als gevolg van de vele weersextremen van de afgelopen jaren zien we een mediterranisering van onze flora. Er zijn winnaars zoals spectaculaire orchideeën en de grote klaproos, maar ook verliezers zoals de zeldzame wolfsklauwen en de algemene beuk. Floron vertelt over winnaars en verliezers.

Zomers met tropisch hete dagen, warme plaknachten en wekenlang geen regen, al dan niet afgewisseld met extreem veel neerslag in korte tijd. Je kunt er maar beter aan wennen, want volgens klimaatwetenschappers is de kans groot dat we hier steeds vaker mee te maken krijgen. We krijgen meer en meer een mediterraan klimaat en dit leidt onder andere tot gele bermen, dijken en grasvelden, opgedroogde watergangen en poelen en bomen die in augustus hun blad al verliezen. Dit vraagt om aanpassingen van onze Nederlandse flora; dit kan leiden tot gaten in de begroeiing, met planten die zich wel kunnen wapenen tegen hitte en grote variatie in neerslag als overwinnaars. Ecologen en andere professionals in het natuurbeheer en -beleid zijn zoekende hoe met de gevolgen van droogte om te gaan.

Winnaars in mediterraan Nederland

De één z’n dood, is de ander z’n brood. Daar waar het gras in bermen en graslanden uitdroogt en afsterft, komt plek voor kruiden die beter bestand zijn tegen extremere omstandigheden. De meeste grassen hebben maar korte wortels en leggen het loodje als zij te lang geen water krijgen. Vooral éénjarige kruiden profiteerden van de afgenomen grasbedekking, denk hierbij aan soorten als Paarse dovenetelGrote klaproos en Zachte en Kleine Ooievaarsbek. Ook tweejarige soorten zoals Gewoon jakobskruiskruidPeen en Rode klaver profiteren van de vrijgekomen plekken. Ten opzichte van overblijvende soorten hebben één- en tweejarige soorten het voordeel dat zij gemiddeld twintig dagen eerder bloeien dan overblijvende planten. Dat betekent dat zij hun kwetsbare bloeitijd al hebben gehad, en vaak al zaad hebben gezet, voordat de ergste hitte en droogte hun tol beginnen te eisen. Jakobskruiskruid en Peen hebben daarnaast het voordeel van een lange penwortel waarmee ze langer toegang hebben tot water uit de grond. Ook zogenaamde C4-planten doen het opvallend goed in Nederland.

Willen planten overleven in mediterraan Nederland, dan zijn zij gebaat bij aanpassingen welke we ook veel zien bij planten die rondom de Middellandse Zee groeien. Denk hierbij aan beharing op de plant, of bladen met een vet bladoppervlak. Hierdoor kunnen planten zuiniger met water omgaan. Daarnaast gaat het om planten die een zomerrust aanhouden; ze doorstaan de droogte en warmte als zaad, bol of wortelstok.

In Nederland vinden steeds meer van oorsprong zuidelijke plantensoorten een plekje in de stad en de natuur. Dit zijn niet alleen bescheiden ogende planten zoals Kransmuur en Klein fakkelgras, maar ook meer spectaculaire orchideeën als Bijenorchis en Bokkenorchis.

Wij reislustige Nederlanders zijn goed in het per ongeluk helpen verspreiden van zuidelijke soorten. Na onze vakantie blijven ongemerkt allerlei zaden aan onze tent, caravan, auto en kleding hangen. Gaan we in Nederland naar een volgende camping (pdf; 0,1 MB), of worden de automatten bij de voordeur uitgeklopt, dan vinden die zaden een goede Hollandse bodem en een steeds geschikter klimaat. Soorten als Vroeg beemdgras en Naaldzaadbloem worden op steeds meer campings aangetroffen.

En de verliezers?

Planten van vochtige en natte bodems en sloten, beken en rivieren hebben veelal sterk te lijden onder langdurige droogte, zeker als dat gepaard gaat met een sterke daling van het (grond)waterpeil. Tot op zekere hoogte kunnen zij doorschuiven langs de verschillende gradiënten (van hoog en droog naar laag en vochtig tot nat). Maar ook hier zitten grenzen aan, zeker als een watergang op een gegeven moment echt helemaal droog staat.

Zelfs op van nature drogere plaatsen zijn effecten te constateren. Naast grassen kwijnen ook veel andere bloemrijke kruiden weg die niet gebouwd zijn op langdurige hitte en droogte. Zij produceren minder nectar en leggen het uiteindelijk af. Dit heeft weer gevolgen voor allerlei insectensoorten, die minder nectar tot hun beschikking hebben en hierdoor mogelijk ook verzwakken of sterven. Dit is zeker het geval in bermen en graslanden waar de meer warmte- en droogteproof planten hun plek nog niet hebben gevonden.

Ook in droog bos en hei zijn effecten waarneembaar, bijvoorbeeld Beuk en Struikhei hebben het zichtbaar moeilijk. Door heel Nederland laten Beuken met te veel droogtestress hun bladeren vallen en ook veel heidegebieden zien er weinig florisant uit. Na de droge jaren van 2018, 2019, 2020 en 2022 zijn er tussen de bloeiende Struikhei steeds meer bruine en afgestorven struikjes te zien.  

De aanhoudende zomerdroogte van 2018 bleek desastreus voor Stekende wolfsklauw en andere wolfsklauwen. In 2019 gingen Drentse en Gelderse floristen de bekende groeiplaatsen in hun provincies langs. Over de dramatische resultaten van deze inventarisaties schreven zij een natuurbericht en artikel in het tijdschrift PLANTEN (pdf; 0,4 MB). Bekijk ook de uitzending van de NOS van 8 augustus 2022 over de gevolgen van de droogte voor de natuur.

Wat kunnen we verwachten?

De mediterranisering van Nederland zal verder doorzetten. Langere perioden van hitte en droogte leiden tot meer open bodems in de zomer en maken ruimte voor mediterrane soorten. De gaten die met het eventueel verdwijnen van planten uit ecosystemen vallen, kunnen effecten hebben op andere afhankelijke soorten (bijvoorbeeld dieren en paddenstoelen). Er wordt al veel discussie gevoerd of we deze gaten actief moeten opvullen met bijvoorbeeld planten uit zuidelijker regionen, of dat we de natuur zijn beloop moeten laten hebben.

Tekst: Leonie Tijsma & Baudewijn Odé, FLORON
Foto header: bijenorchis door Dirk-Jan Saaltink

Geslaagde stekjesmarkt – een verslag

Stekjesmarkt op de Internationale Dag van de Biodiversiteit

21 mei vanaf 10:00 tot 15:00 uur

De NVWK (Natuur- en Vogel Werkgroep Krimpenerwaard) bestaat 60 jaar. In dit kader vonden wij het leuk om na het grote succes van de boompjes uitdeelactie eind 2021, een vervolgactie te organiseren. Yvonne Metaal en Mariëlla van Gemeren kregen het idee een stekjesmarkt te organiseren. Met een stekjesmarkt willen we mensen stimuleren hun tuinen te vergroenen met onbespoten tuinplanten, en zo de biodiversiteit een beetje helpen.

Vele handen maken veel werk
Nou, iets organiseren is wel aan Yvonne Metaal toevertrouwd. In no time bedacht zij een plan en kwam tot actie. De locatie stond al gauw vast, dit werd net als bij de bomenactie, weer de Hooiberg bij Kanocentrum Loetbos. Vervolgens zocht zij contact met ‘Rotterdam de Boer op’, die ook activiteiten in het kader van de Dag van de Biodiversiteit organiseerde op deze dag. Een kleine subsidie werd ons toegewezen waardoor uitstaltafels konden worden gehuurd bij Arie Kok. Via de boswachter Kees Kool van Staatsbosbeheer werd geregeld dat we gebruik mochten maken van de schuur achter het kanocentrum.

Via diverse kanalen werden de inwoners van de Krimpenerwaard geattendeerd op dit evenement en uitgenodigd om plantjes uit eigen tuin te stekken en deze aan te bieden voor de stekjesmarkt. Nou dat hebben we geweten. Van 13 mensen (leden en niet-leden) hebben wij in totaal zo’n 500 stekken ontvangen. Aangemoedigd door de berichten zocht ook Colette Haas van hobbyboerderij ’t Haasje (zij verkoopt normaliter stekjes aan huis) contact met Yvonne en sloot aan bij de organisatie.

Vandaag was het zover. Vanaf 8 uur ’s ochtends waren Yvonne, Mariëlla en Colette aanwezig om de boel klaar te zetten en nauwelijks anderhalf uur later al kwamen de eerste geïnteresseerden al langs om de mooiste stekken te bemachtigen.

Vanaf 10:00 uur begon het druk te worden en dit ging een uur lang non-stop zo door. Na een kleine adempauze waarin we snel een kopje koffie dronken kwamen er de rest van de dag steeds weer mensen langs. Heel veel leuke gesprekken, enthousiaste reacties en veel vragen kwamen voorbij.

er kwam veel mensen af op de stekjesmarkt van de NVWK
Volop aanloop bij de stekjesmarkt van de NVWK

Planten delen wordt kennis delen
De meest gestelde vragen waren: wat is de naam van de plant? Moet de plant in de zon of schaduw? Is het een vaste plant of een eenjarige? Hoe groot wordt de plant, is het een woekeraar? Heb je ook bodembedekkers? Organiseren jullie dit elk jaar? Is het volgend jaar weer? Er werd ook veelvuldig gevraagd om plantjes voor de moestuin (wij hadden een bescheiden selectie staan). Wat doet de NVWK nog meer?

De meest geliefde planten waren echte sleutelbloem (primula veris) duizendschoon (dianthus), ijzerhard (verbena bonariensis),  vingerhoedskruid (digitalis) en goudsbloemen (calendula officinalis). Daarnaast deden de fuchsia’s het erg goed en ook de schaduwminnende planten zoals daslook e.d. waren al snel uitverkocht. Een mooie partij framboosaardbeien was ook erg populair onder de kopers. Maar ook diverse struiken en boompjes deden het weer erg goed.

stekjes inallerlei soorten en maten
stekjesverscheidenheid op de dag van de biodiversiteit

Wie maakt ons los?
Uiteindelijk liep het tegen 15 uur en was 80% van de planten verkocht. Terwijl we waren begonnen de boel op te ruimen en ons het hoofd braken wat te doen met de resterende planten, diende zich nog één belangstellende aan. Hij had het juiste antwoord op de bekende marktvraag Wie maakt me los, en kocht alle resterende planten voor een grote tuin in aanbouw. Hij blij, wij blij met deze knallende afsluiter!

Deze actie heeft de verenigingskas maar liefst € 375,- opgeleverd!
Een groot succes vinden wij en zeker voor herhaling vatbaar. Wel zijn er voor een vervolg meer handen nodig. En zou het leuk zijn om nog wat meer moestuinplanten en bloeiende struikjes in het assortiment te hebben. Mocht je het leuk vinden om dit volgend jaar mee te organiseren, laat dan van je horen!

Tenslotte willen wij iedereen die geholpen heeft of een bijdrage heeft geleverd langs deze weg hartelijk danken!

Yvonne Metaal en Mariëlla van Gemeren

Inventarisatieavonden planten

Jaap Oosterom gaat vanaf april a.s. elke twee weken op de donderdag avond een gebied inventariseren. Samen met Jaap brengen de deelnemers per kilometerhok zo veel mogelijk plantensoorten op naam. Er wordt steeds een kilometerhok gekozen, waar nog weinig plantensoorten geïnventariseerd zijn en waar dus nog veel te ontdekken valt. Hierdoor ontstaat een beter beeld van de verspreiding van wilde planten. Voor de inventarisaties graag van tevoren opgeven. Bij opgave hoor je waar de inventarisatie plaatsvindt. Info: Jaap Oosterom, planten@ nvwk.nl, tel. 06 21325649. De inventarisaties start op 14 april a.s. en lopen door tot eind september a.s.

Foto header: Canadese guldenroede door Anton van Jaarsveld

Basiscursus flora 2022 van Floron

Wil je wilde planten in Nederland bij naam kennen en leren determineren? Dan ben je bij FLORON aan het juiste adres. Floron organiseert dit jaar opnieuw een online Basiscursus flora.

Inhoud
14 digitale lessen en huiswerkopdrachten.

Lesdagen
Wekelijks op woensdagen van 23 maart a.s. tot en met 6 juli a.s. ontvang je nieuwe lesvideo’s en een huiswerkopdracht of quiz in jouw digitale leeromgeving. Je kunt de les in je eigen tempo volgen. Op 30 maart a.s. en 6 april a.s is er geen les, maar kun je van 15:00-16:00 uur live vragen stellen aan de docent. Zo’n sessie is er ook op 1 juni a.s . Foto’s van jouw huiswerk lever je in via de digitale leeromgeving. Floron-docenten beoordelen het huiswerk.

De cursus is een praktische cursus voor iedereen die wilde planten wil leren herkennen. Voorkennis is niet noodzakelijk. Tijdens de cursus leer je verrassend snel wilde bloemen en veel voorkomende bomen, struiken en grassen op naam te brengen. Je verrijkt je botanische woordenschat met termen als “steunblad” en “stroschub”. De lessen volg je vanuit huis, want de cursus wordt digitaal gegeven. Na 14 lessen ben je helemaal thuis in het determineren en heeft jouw soortenkennis een hoger niveau. Zo leer je op een leuke manier wilde planten herkennen en determineren. Docent van de Basiscursus Flora is botanicus Stef van Walsum van FLORON. Tijdens drie vragensessies kun je hem live ontmoeten en vragen stellen via ‘Zoom’. 

Meer informatie en aanmelden via onderstaande link;

https://www.floron.nl/Actueel/Cursussen/Basiscursus-flora

Tekst en foto: Floron

Stoepplantjes zijn belangrijk!

Hoe vaak lopen we niet achteloos langs stoepplantjes, we zien ze niet eens. Maar ze zijn ook bewoners van de stad of het dorp waar we wonen. Ze zijn al heel lang onder ons en hoewel ze een onopvallend bestaan leiden – het zijn taaie rakkers. En ze zijn belangrijk!

Stoepplantjes zijn belangrijk
In een stad van alleen maar steen, zonder groen, wordt het in de zomer erg heet. Regenwater kan niet goed weglopen en insecten vinden er weinig te eten. Het is fijn als mensen tuinen maken maar de wilde plantjes, die vanzelf in de stad groeien, zijn minstens even belangrijk voor de afkoeling en de biodiversiteit. Jammer genoeg vinden de meeste mensen het erg slordig staan, al dat ‘onkruid’ dat zomaar vanzelf groeit.

Soms staan die wilde plantjes in de weg, maar vaak niet. Dan is het fijn als ze blijven staan.
Als mensen meer van plantjes weten en ze beter bekijken gaan ze ze leuk vinden, denken de mensen van de Hortus. En dan mag er vast meer blijven groeien.
Maar – wat groeit er eigenlijk, is het waar dat daar allerlei beestjes van leven, kunnen die stoepplantjes goed tegen het veranderende klimaat? Heel veel vragen waar jij bij kunt helpen!
Om te beginnen, hebben alle mensen samen heel veel ogen, en die kunnen samen goed kijken welke planten waar staan. Als iedereen z’n kleine stukje onderzoekt, weten we al gauw van de hele stad en misschien wel van het hele land welke plantjes waar groeien.

Wat nou zo leuk aan stoepplantjes is: je mag ze echt onderzoeken. Het zijn maar ‘onkruidjes’, dus als je er eens eentje plukt voor een proefje, of je verzamelt zaadjes, is dat prima. Je kunt er allerlei leuke dingen mee doen.  En handen wassen achteraf, je weet nooit of er een hondje geplast heeft.

Let op: als je een proefstukje van 1 bij 2 meter hebt (zie bij Onderzoek) pluk je natuurlijk niet in je proefstukje!

Klik hier voor het nieuws over stoepplantjes.

Volg Stoepplantjes ook op social media!
Voor foto’s, tips, weetjes en om in contact te komen met andere stoepplantjesliefhebbers!
Twitter
Instagram
Facebook

Webinar Historische ecologie van de Nederlandse landschappen – Veenlandschappen

Op donderdag 27 mei organiseerde de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed een digitale lezing over de historische ecologie van de Nederlandse landschappen met de nadruk op de veenlandschappen.

Dit is de vierde in een reeks lezingen die de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en het Kenniscentrum Landschap van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) dit jaar organiseren. Tijdens acht middagen met steeds drie presentaties maken we voor tal van Nederlandse landschapstypen en ecosystemen de balans op van de stand van het historisch-landschapsecologisch onderzoek. Ook bekijken we welke mogelijkheden deze aanpak biedt voor beleid, inrichting en beheer.

Informatie en aanmelden

Tot ver in de middeleeuwen bestond meer dan de helft van ons land uit veenmoerassen. Die moerassen kenden destijds een uitzonderlijk grote ecologische en landschappelijke variatie: van de uitgestrekte open hoogvenen, via beekdalen met broekbossen en zeggenveenmoerassen tot bijzondere kalkmoerassen en uitgestrekte laagveenmoerassen achter de kust. Die variatie hing vooral af van de lokale en regionale hydrologie.

Vanaf de middeleeuwen beschikten mensen over de technieken om deze veenmoerassen op grote schaal te gaan ontginnen en om te zetten in een gevarieerd cultuurlandschap van veenakkers, veenweiden en hooilanden (waaronder ook talrijke blauwgraslanden). Daarbij ontvouwde zich zo mogelijk nog een grotere landschapsecologische variatie vanwege de talrijke gradiënten van natuurlijk, extensief en intensief gebruikt veenland, wat leidde tot een ongekende rijkdom aan flora en fauna.

De intensivering van de landbouw heeft na de Tweede Wereldoorlog veel van deze ecologische rijkdom vernietigd. De vraag tijdens het seminar van 27 mei is hoe historisch-ecologische detailkennis van veenmoerassen en veenweidegebied tot een dieper inzicht kan leiden van deze bijzondere ecosystemen en welke mogelijkheden er komende decennia zijn voor ecologisch en cultuurlandschappelijk herstel. Drie gerenommeerde veendeskundigen delen hun kennis met ons als toehoorders en gaan in debat over de relevantie van deze kennis voor de toekomstige praktijk.

Aanmelden en meer informatie

De bijeenkomst heeft online plaatsgevonden. Gelukkig hebben we de beelden nog…
https://channel.royalcast.com/cultureelerfgoed/#!/cultureelerfgoed/20210527_1

Tekst: www.cultureelerfgoed.nl, foto: NVWK

Invasieve exoten; tuin er niet in

De dagen lengen, de vogels beginnen te fluiten en veel mensen krijgen zin om in hun tuin te werken en nieuwe tuinplanten aan te schaffen. Weet jij welke tuinplanten een risico kunnen zijn voor de natuur? Daar hebben Sovon en de  Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit nu een handige hulp voor!

Veel uitheemse planten die inmiddels in de Nederlandse natuur voorkomen zijn ooit als tuinplant van ver naar Nederland gehaald voor hun sierwaarde. Ruim zestig procent van de uitheemse plantensoorten die in Nederland in het wild zijn waargenomen, zijn verwilderde tuinplanten! Het merendeel van alle in Nederland te verkrijgen uitheemse tuinplanten levert gelukkig geen probleem op in de tuin of in de natuur, omdat ze niet zelfstandig kunnen overleven en verspreiden. Maar een aantal soorten kan wel verwilderen en schade toebrengen aan de natuur.

Lees hier verder; https://www.naturetoday.com/intl/nl/nature-reports/message/?msg=27397

Foto header; Reuzenberenklauw tussen de bomen in Groningen (Bron: Jenneke Leferink)

FLORON’s Basiscursus flora online

Dit voorjaar organiseert Floron een online basiscursus. Met als docent niemand minder dan onze voormalige coördinator van de plantenwerkgroep: Stef van Walsum. Aanmelden kan nog tot uiterlijk 7 maart. 

Wil je wilde planten bij naam kennen en leren determineren? Bij FLORON bieden ze je in het voorjaar van 2021 een Basiscursus flora die je thuis kunt volgen!
De cursus bestaat uit 14 digitale lessen en huiswerkopdrachten met de volgende onderwerpen:
-Botanische woordenschat
-Indeling van het plantenrijk
-Opbouw van de Heukels’ Flora
-Determineren met de Heukels’ Flora
-Herkennen van de tien grootste plantenfamilies
-Herkennen van de vijftig algemeenste plantensoorten
-Zelfstandig speuren naar planten bij jou in de buurt
-Hulpmiddelen om jouw plantenkennis te verdiepen
-Plantenkennis gebruiken voor natuurbescherming
-Waar je andere plantenkenners kunt ontmoeten
De inhoud van de lessen is afgestemd op planten die op dat moment in bloei staan. Het cursusmateriaal en de onderwerpen zijn samengesteld door een team van ervaren docenten en plantenkenners.
Lees hier voor verdere informatie en om je aan te melden.

Foto: bezemkruiskruid door Anton van Jaarsveld




Op veldbezoek bij de BovensteBesteBermbeheerder 2020

De gemeenten in de Krimpenerwaard hebben uitgesproken ambities om biodiversiteit te versterken. Een belangrijk onderdeel daarvan is ervoor te zorgen dat er zo’n verscheidenheid is aan planten en bloemen dat insecten, bijen, hommels enz. een goed toeven hebben. Mede daarom heeft de gemeente Krimpenerwaard zich aangesloten bij het project Prachtlint.

Het geluk wil dat we in onze buurgemeente Gouda een prima voorbeeld hebben hoe je goed bermbeheer realiseert.
Op vrijdag 9 oktober gingen we met vijf ambtenaren van de gemeenten Krimpenerwaard en Krimpen aan den IJssel, en met wethouder Jeanette Hofman van de gemeente Krimpenerwaard op veldbezoek in Gouda. Gastheer was André van Kleinwee, de stadsecoloog van Gouda (en Zoetermeer) en om zijn jarenlange inzet voor ecologisch beheer door De Vlinderstichting en Stichting GroenKeur uitgeroepen tot BovensteBesteBermbeheerder 2020. Jarenlange inzet betekent in de situatie van Gouda al meer dan dertig jaar consequent beleid en goed letten op de uitvoering!

Het ecologisch beheer van het openbaar groen – wegbermen, oevers en plantsoenen – stond dus centraal tijdens het bezoek. En wat kun je door het enthousiasme en de tomeloze inzet van mensen veel leren en inspiratie opdoen. Zo kwamen langs: de keuze van zaadmengsels, het gebruik van maaisel van natuurorganisaties, zaaitijd, het beheer na inzaaien, het beheer op langere termijn, communicatie naar en betrekken van bewoners: het zijn allemaal belangrijke onderwerpen waarover wij en de bermbeheerders kunnen leren van anderen, om niet dezelfde fouten te maken als anderen.

De donderdag ervoor en de zaterdag erna waren kletsnat. Maar vrijdagochtend bleef het droog, en scheen zelfs een poos de zon. Kortom, we hadden een mooie ochtend. In het voorjaar maar eens kijken langs het Heempad in Gouda, bijvoorbeeld naar die honderden bloeiende kievitsbloemen, een soort die hoort bij het Groene Hart.