Blauw

Afgelopen weken bloeide hij weer in de tuin, de blauwe papaver. Blauw is de meest geliefde van alle kleuren, misschien wel omdat blauw in de natuur zo zeldzaam is.

De papaver knalt er werkelijk uit, een feest voor het oog. Hij is niet inheems, de plant groeit hoog in de Himalaya. Maar er is ook een inheemse plant met blauwe bloemen, de klokjesgentiaan. Een plant van vochtige heiden en schrale graslanden. Hij groeit ook in de Krimpenerwaard, heel zeldzaam, maar toch.

De blauwe kleur wordt gevormd door een specifieke groep anthocyanen. Dat zijn overwegend rode pigmenten. Maar door een combinatie van pigmenten, lichtreflectie en ook lage zuurgraad ontstaat de blauwe kleur. Het effect van zuurgraad kun je zelf zien als je resten rode kool in je afwasteiltje met zeep gooit: de rode kool wordt blauwpaars.

Bij vogels ontstaat de kleur blauw op een heel andere manier. Vogels kleuren geel, oranje en rood door pigmenten uit hun voedsel. Meestal gaat het dan om carotenoïden in planten. Die pigmenten veroorzaken ook de mooie herfstkleuren en maken een wortel oranje.

Voor mijn onderzoek ging ik koolmezen kweken. In het begin kregen die witte jongen. Ik dook in de literatuur, sloeg aan het experimenteren, kocht spinazie, droogde dat, maakte er poeder van en mikte dat in het voer. Voilà, hun jongen werden geel!

Soms komt het pigment uit dieren. De flamingo bijvoorbeeld krijgt zijn roze kleur van de kreeftjes die hij eet.

Maar bij blauw werkt het anders. Veren, en onze nagels, bestaan uit keratine, een hoornachtige materiaal. Op plekken met een blauwe kleur vormt het keratine een bijzondere gelaagde structuur met lucht ertussen. De rode en groene lichtgolven doven er in uit, maar de blauwe worden juist versterkt. Er zijn in Nederland maar vier vogelsoorten met helderblauwe veren: de ijsvogel, pimpelmees, gaai en blauwborst. Bij de gaai gaat het om kleine dekveren op de vleugels. Het zijn kleine veren maar toch kon ik als kind een heel voorraadje aanleggen omdat ze door hun opvallende kleur makkelijk te vinden waren. Ik heb ze bewaard.

Foto header: Klokjesgentiaan, blauwe papaver (Meconopsis) en een vleugelveertje van de gaai.
Tekst: Jaap Graveland

Geplaatst op 12 juni 2019