korstmos

Vlak onder onze neus groeien heel bijzondere plantensoorten. Meestal kijken we er overheen. Maar ze blijven voor verrassingen zorgen; recent waren ze weer in het nieuws: korstmossen.

Welke plant groeit op stenen die 60 graden kunnen worden, verdraagt intense uv-straling, kan jaren zonder water, groeit 1/2 mm per jaar en wordt makkelijk meer dan honderd jaar oud? Antwoord: een korstmos. Maar het meest bijzondere is misschien wel dat het niet één plant is, het zijn er twee. Rond 1850 werd ontdekt dat een korstmos bestaat uit een schimmel en een alg. Een korstmos is het schoolvoorbeeld van symbiose: een samenwerking met wederzijds voordeel. De schimmel en alg zouden apart zelfs onder mildere omstandigheden sterven, maar samen trotseren ze de elementen. De schimmel zorgt voor de voortplanting, mineralen en bescherming, de alg voor suikers en andere bouwstoffen. In Nederland komen 700 soorten voor, op een oud muurtje groeien vaak meer dan tien verschillende. Zure en kalkrijke, droge en natte, warme en koele muren en stammen hebben elk hun eigen soorten.

Op dit stukje muur groeien minstens twee soorten korstmossen: de opvallende gele en die kleine lichtgrijze. Op rotsen in IJsland zijn de oudste aangetroffen. Leeftijd: 9000 jaar, foto door Jaap Graveland

Omdat korstmossen zo langzaam groeien zijn ze extreem gevoelig voor vraat. Om zich daartegen en tegen de UV-straling te wapenen bevatten ze hoge gehalten aan stoffen die hen daartegen beschermen. Veel van deze vinden we alleen in korstmossen en hebben exotische namen als vulpinezuur, usninezuur en fumaarprotocetraarzuur. Er bestaat veel belangstelling voor omdat ze mogelijk bruikbaar zijn als medicijn of kleurstof. Bij recent onderzoek ernaar bleek bij toeval dat twee verwante korstmossen verschilden in hun DNA, maar dat dit verschillende DNA niet behoorde bij de schimmel en alg die men al kenden. Na lang zoeken vond men een tweede, tot dan toe onbekende schimmel, in de afdekkende laag van het korstmos. Uit vervolgonderzoek bleek dat deze schimmel en zijn verwanten bij heel veel korstmossen voorkomen. Deze schimmels ontstonden 200 miljoen jaar geleden, tegelijk met de korstmossen. De symbiose berust dus niet op samenwerking met één, maar met twee schimmels! De studieboeken moeten na 150 jaar worden herschreven.

 

Geplaatst op 24 januari 2018